۱۳۸٤/٥/۳٠
 

روزنامه شرق امروز يک مصاحبه داشت در باره دانشنامه حقوقی! جالب است بخوانيد بد نيست.

 آقاى انصارى! به عنوان نخستين پرسش، چه شد كه به انديشه تاليف دانشنامه حقوق خصوصى افتاديد؟
من سخن خود را با نام و ياد خداوند بزرگ آغاز مى كنم كه مطمئن هستم اگر الطاف او نبود، هرگز اين كار به انجام نمى رسيد، براى اين توفيق به درگاهش سپاسگزارم. در رابطه با «دانشنامه حقوق خصوصى» بايد عرض كنم كه پس از انقلاب اسلامى، در دايره المعارف نويسى نيز تحول عظيمى اتفاق افتاد و بنده نيز در تاليف بخشى از دايره المعارف ها نقش كوچكى داشته ام. به عنوان نمونه فقط در فرهنگ آثار شايد بيش از سيصد مقاله نوشته باشم و در دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى نيز حدوداً چهارصد مقاله نوشته ام. ضمن آنكه با دايره المعارف هاى بزرگ جهان نيز آشنايى دارم و گاه از آنها استفاده مى كنم و از روش  آنها آگاه هستم و در دو دهه اخير قطعاً دايره المعارف نويسى در ايران از بسيارى كشورهاى جهان جلوتر است، به عنوان نمونه،  شايد در تمام جهان عرب به اندازه ايران، در اين چند سال، دايره المعارف ننوشته اند، به ويژه آنكه ترجمه دايره المعارف اسلام، همچنين تاليف دايره المعارف بستانى، دايره المعارف قرن بيستم و... نيز در آغاز قرن بيستم صورت گرفت و برخى از دايره المعارف هاى جديد نيز از قبيل «الموسوعه العربيه» كه در سوريه انجام مى شود و تاكنون ده مجلد از آن منتشر شده و يك دايره المعارف عمومى است و هرگز با دايره المعارف بزرگ اسلامى قابل مقايسه نيست. امروزه افراد بسيارى در ايران پرورش يافته اند كه مقالات دايره المعارفى را به صورت روشمند، كاملاً به نيكويى مى نويسند. ترجمه فرهنگ آثار، به سرپرستى استاد سيدحسينى واقعاً يك شاهكار است. نظر به همه اين تحولات كه در دايره المعارف نويسى صورت مى گرفت، سال ها منتظر مانديم كه شايد جامعه حقوقى ايران، تصميم بگيرد كه در زمينه علم حقوق نيز اين گام برداشته شود. اما اين آرزو تا به امروز برآورده نشده است. به رغم آنكه اعتقاد داشتيم هر كار گروهى بهتر از كار فردى است، با توكل به خداوند ابتدا تصميم گرفتيم يك دايره المعارف در همه رشته هاى حقوق (حقوق خصوصى، حقوق جزا و جرم شناسى، حقوق بين الملل و...) تدوين كنيم كه پس از تهيه طرح اوليه متوجه شديم بضاعت اندك ما گنجايش پرداختن به اين حجم بزرگ را ندارد، در نتيجه مصمم شديم مباحث هر بخش را به صورت اختصاصى تدوين كنيم كه بخش نخست آن تحت عنوان «دانشنامه حقوق خصوصى» اكنون چاپ شده و در اختيار علاقه مندان قرار گرفته است.
• منظور شما از «حقوق خصوصى» چيست؟
منظور ما همان است كه علم حقوق بيان مى كند. در علم حقوق، حقوق خصوصى آن رشته حقوق است كه قواعد و مبانى مربوط به روابط اشخاص با همديگر، در آن مورد بررسى قرار مى گيرد كه «حقوق مدنى» و «حقوق تجارت» اصلى ترين بخش آن را تشكيل مى دهند. درباره اينكه آيا حقوق خصوصى، آئين دادرسى مدنى، حقوق هوايى، حقوق دريايى و برخى رشته هاى فرعى تر را نيز شامل مى شود يا خير، اختلاف نظرهايى وجود دارد؛ اما اگر بخواهيم از نظر فقهى بگوييم كه كدام بخش دانش فقه را شامل مى شود، بايد گفت كه افزون بر مبانى، معاملات، شهادات، ارث، وصيت، قضا، حجر و ... را در بر مى گيرد.
• اين دانشنامه در چند مرحله و به عبارت ديگر در چه فرايندى شكل گرفت؟
پس از آنكه تصميم ما براى تدوين اين بخش از مجموعه دانشنامه حقوق قطعى شد، شروع به مدخل يابى كرديم. حدوداً بيست هزار مدخل را يافتيم كه از آن ميان حدود يك سوم مداخل با حقوق خصوصى مرتبط بود كه آنها را استخراج كرديم. اين بخش از كار واقعاً دشوار بود، به عنوان نمونه،  تمام مجلدات كتاب جواهرالكلام را به عنوان يك متن فقهى كه مبناى قانون مدنى ايران است،  مورد مطالعه قرار داديم، ضمن آنكه در مقام تطبيق در هر يك از مذاهب اسلامى نيز يكى از امهات متون مورد اطمينان فقهى را كاملاً مطالعه كرديم تا مگر بتوانيم در حد امكان به بيشتر قريب به اتفاق مداخل دست پيدا كنيم. پس از آن مداخل قطعى شده را به دو بخش مداخل اصلى و فرعى تقسيم كرديم و درباره مداخل اصلى، مقالاتى مفصل تر و براى مداخل فرعى مقاله اى موجزتر تاليف كرديم.
• روش كار چگونه بود؟
اصولاً براى هر مدخل در دو بخش مطالب را آورده ايم: بخش نخست «در لغت» است و كوشيده ايم براى مداخل، برابرهاى سره فارسى را از امهات متون لغوى استخراج كرده و بياوريم، ضمناً به متون لغت عرب از قبيل قاموس فيروزآبادى، لسان العرب ابن منظور و معجم الوسيط بيشترين مراجعه را داشته ايم. در اين بخش كه در واقع واژه شناسى است سرراست ترين برابرها را برگزيديم. بخش دوم به بيان معانى اصطلاحى و نگارش مطالب مرتبط اختصاص دارد. اگر هر مدخل يك معناى اصطلاحى داشته باشد (مثلاً در حقوق، در فقه، در اصول، در منطق و...) قطعاً به آن تصريح شده و اگر در عرف هاى مختلف مصطلح بوده، به آن نيز تصريح شده است.
• به اصول اشاره كرديد. چند مدخل اصولى در اين دانشنامه آمده و از چه منابعى استفاده كرده ايد؟
شمار مداخل اصولى بين هفتصد تا هزار مدخل است. براى اينكه كليات را تا آنجا كه ممكن بوده در اين بخش آورده ايم و شايد مداخل اصولى يكى از بخش هاى مهم دانشنامه باشد، اما از حيث منابع كوشيده ايم به كهن ترين منابع تا جديدترين منابع رجوع كنيم. به عنوان نمونه از اصوليان اماميه بيشترين مراجعه را به چهار كتاب مهم الذريعه: اثر سيد مرتضى علم الهدى، مبادى الوصول الى علم الاصول، جمال الدين حلى، كفايه الاصول آخوند خراسانى و اصول الفقه محمدرضا مظفر داشته ايم و در مقام تطبيق، اصطلاحات رايج در ديگر مذاهب اسلامى را نيز در الفصول فى  الاصول اثر جصاص، المعتمد فى اصول الفقه اثر بصرى، التبصره فى اصول الفقه، شيرازى، احكام الفصول باجى، المتسصفى اثر غزالى، التمهيد اثر كلوذانى، الحصول اثر رازى، الاحكام اثر سيف الدين آمدى، الموافقات اثر شاطبى و در حدود بيست اثر ديگر يافته ايم كه گزارش مفصل آن در ذيل مداخل و يا در كتابنامه آمده است.
• منابع حقوقى و فقهى چطور؟
تهيه منابع مختلف فقهى و حقوقى، با توجه به امكانات بسيار اندك كه در اختيار داشتيم، بسيار دشوار بود، اما در عمل همه اين منابع را فراهم كرديم. آنچه كه در ايران به عنوان يك اثر حقوقى چاپ شده بود، تهيه و يا زيراكس كرديم و تفصيل آن اگر مورد استفاده قرار گرفته باشد، در كتابنامه آمده است. از حيث فقهى نيز تلاش كرديم امهات متون را مبنا قرار دهيم و در فقه اماميه، جواهرالكلام/ شيخ حسن نجفى، در فقه شافعيه، مغنى المحتاج/ مشربينى، در فقه حنفيه بدايع الصنايع/ كاشانى، در فقه حنبلى، المغنى/ ابن قدامه، در فقه مالكى بدايه المجتهد/ ابن رشد و در فقه ظاهرى، المحلى/ ابن خرم ظاهرى منابعى بودند كه بيشترين رجوع را به آن داشته ايم، اما هرگز از ديگر متون مهم غافل نبوده ايم.
• مهم ترين ويژگى هاى اين دايره المعارف چيست؟
در درجه اول يك دايره المعارف تخصصى است و پس از آن با توجه به آن كه در كشور ما فقه و حقوق چنان درهم تنيده اند كه به هيچ وجه نمى توان آنها را از همديگر جدا كرد، در نتيجه كوشيده ايم مبانى فقهى اصطلاحات رايج حقوقى را كاملاً باز بشناسانيم. براى اين كه مبناى قانون مدنى ايران، فقه اسلامى و به طور مشخص فقه اماميه است، در نتيجه مخاطب به روشنى مى تواند مبناى فقهى يكايك نصوص قانونى را در اين دانشنامه ببيند. ضمن آن كه پاره اى اصطلاحات و مداخل هم به حقوق عربى، حقوق فرانسه و حتى نظام حقوقى انگلوساكسون اختصاص دارد كه متناسب با هر يك از نظام هاى حقوق پيش گفته، كوشيده ايم معناى سرراست آن اصطلاح و مطالب مرتبط با آن را ذكر كنيم. يكى ديگر از مهمترين ويژگى هاى اين دايره المعارف دقتى است كه در بخش تعريف اصطلاحى مداخل صورت گرفته و كوشيده ايم كه با عنايت به مبانى منطقى تعريف، تا آنجا كه ممكن بوده تعريفى جامع و مانع از اصطلاحات ارائه دهيم. ديگر آنكه در بخش بيان مطالب مرتبط با هر مدخل، به رغم اينكه كوشيده ايم مطالب موجز بيان شوند، اما بيشترين تلاش را به خرج داده ايم كه همه مطالب يا در متن هر مقاله ارائه شود و يا آن كه با دقت هرچه تمام تر به منابع اصلى ارجاع داده ايم. در بيان منابع نيز به دو شيوه عمل كرده ايم: منابع مداخل اصلى را ذيل آن ذكر كرده ايم و با توجه به سهل الوصول بودن بسيارى از مراجع الفبايى تلاش شده است كه در مداخل كم اهميت تر به ذكر نام آنها در كتابنامه بسنده كنيم. ديگر آنكه مداخل اين دايره المعارف يك پيوستگى كاملاً گسست ناپذير با همديگر دارند و تا آنجا كه امكان داشته است، از تكرار پرهيز كرده ايم. به عنوان نمونه در نكاح، وقتى به مبحث «مهر» رسيده ايم، آن را ارجاع داده ايم به اصطلاح «مهر» كه مطالب مرتبط با آن به ترتيب كه بيان شد ذيل همين مدخل آمده است. همچنين مواد قانونى مرتبط با هر مدخل را نيز ذكر كرده ايم تا مخاطب به آسانى بتواند رابطه هر مدخل با نص قانونى را در اختيار داشته باشد. تا آنجا كه ممكن بود، كوشيده ايم به ذهن و دانش خود بسنده نكنيم و قطعاًً بيشتر قريب به اتفاق مطالب مستند هستند. برابر هاى انگليسى و يا فرانسه كه ذيل هر يك از مداخل آمده است، ضرورتاً معناى حقوقى اصطلاح را نمى رسانند و براى راه يافتن به مطالب مربوط به آنها در متون خارجى بسيارى برابرهاى لغوى نيز ذكر گرديده اند و اين كار، كاملاً آگاهانه صورت گرفته است. نوآورى هايى را هم داشته ايم كه شايد در پاره اى موارد كه كاملاً محدود و اندك شمار هستند، تفننى در نظر آيند. به عنوان نمونه ذيل مدخل «ضرب المثل هاى حقوقى»، البته خصوصى، يكصد و هشت ضرب المثل را آورده ايم. مثلاً: «شريك شريك من، شريك من نيست / شريك شريك ليس شريكى.» گذشته از اصول به قواعد فقهى نيز نظر داشته ايم و ذيل مدخل قاعده حدود يكصد و هشتاد قاعده از قواعد فقهى و حقوقى را با شرح آن آورده ايم كه با حقوق خصوصى مرتبط است و اين همه را از دل بسيارى از متون استخراج كرده ايم.
http://www.sharghnewspaper.com/840529/html/book.htm#s281532

محسن

[ خانه | آرشيو | پست الكترونيك ]